انجمن صنفی کارگری سایر رده های دامپزشکی استان گیلان - گفت وگو

چالش‌های اشتغال فارغ التحصیلان دامپزشکی در ایران

مرتضی جلیل نژاد ماسوله — Thu, 7 Oct 2010 08:23:09 GMT

رفه دامپزشکی صرفا به معنای درمان یک بیماری در دام نیست و این رشته می‌تواند نقش موثری در بهداشت عمومی و ارتقای سلامت جامعه داشته باشد و بدون شک با نبود دامپزشکی بخشی از سلامت جامعه به خطر خواهد افتاد.
حضور دامپزشکان زمانی اهمیت بیشری می‌یابد که بدانیم حدود نیمی از عوامل بیماری زا در انسان ناشی از عوامل ایجاد بیماری‌های مشترک بین انسان و دام است. با این وجود در سال‌های اخیر به دلیل افزایش تعداد فارغ‌التحصیلان این رشته و عدم ظرفیت‌سازی در بازار کار دامپزشکان جوان کشورمان آینده شغلی مناسبی را پیش روی خود نمی‌بینند. با در پیش بودن 14 مهر ماه روز ملی دامپزشکی در گفت و گو با دکتر محمد لطفی‌زاده، رییس مرکز مجازی پژوهش‌های راهبردی دامپزشکی کشور وضعیت بازارکار دامپزشکان را مورد بررسی قرار دادیم:

وضعیت فعلی اشتغال دامپزشکان کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در سال‌های اخیر با افزایش شمار فارغ‌التحصیلان دامپزشکی در بخش دولتی وضعیت بازارکار کاملا اشباع شده است و فارغ‌التحصیلان برای اشتغال در این بخش نباید حسابی باز کنند. اماکار در بخش خصوصی خیلی گسترده است و جای کار بیشتری وجود دارد مخصوصا که شعار سال گذشته روز دامپزشکی تنوع و گوناگونی حرفه دامپزشکی بود و ما نیز باید به سمت تعریف مشاغل جدید حرکت کنیم. البته به این نکته هم باید اشاره کرد که هر چقدر از پایتخت دور می‌شویم کمتر بخش خصوصی سرمایه‌گذاری کرده است و این میزان در شهرهای مختلف تفاوت دارد، در بعضی از شهرها ما دامپزشک بیکار نداریم و برعکس در شهر دیگری به شدت با نیروی دامپزشک بیکار مواجهه‌ایم.
آیا تعداد دانشجویان این رشته با نیاز بازارکار را همخوانی دارد؟
در حال حاضر ورودی دانشگاه‌ها اصلاً با نیاز بازارکار همخوانی ندارد. حتی در شرایطی هستیم که دو برابر نیازمان دامپزشک داریم. اما متاسفانه با تاسیس دانشکده‌های جدید هر روز بر تعداد فارغ‌التحصیلان این رشته افزوده می‌شود که عرصه کاری را برای دامپزشک سخت‌تر کرده است.
ما شاهد این موضوع هستیم که اکثر دانشجویان فعلی دامپزشکی را دختران تشکیل می‌دهند؟ با توجه به اینکه اکثر آن‌ها تمایل دارند در بخش حیوانات خانگی فعالیت کنند وضعیت کاری زنان را در این حرفه چگون ارزیابی می‌کنید؟
در سال‌های اخیر نسبت ورود دختران به این حرفه بسیار افزایش پیدا کرده است که این موضوع را در کلیه رشته‌های دانشگاهی می‌توانیم ببینیم. اما در دامپزشکی با توجه به گوناگونی فعالیت، زمینه کار زنان متفاوت است. بخش دام‌های کوچک قسمتی از کارهای دامپزشکان را تشکیل می‌دهد. بسیاری از زنان دامپزشک فعال این حرفه در قسمت علوم آزمایشگاهی دارویی مشغول به کار هستند و خیلی‌ها نیز به سمت تخصص می‌روند. آن هم تخصص‌هایی که شاید به نظر می‌رسد خیلی تناسبی با توانمندی‌های جسمانی آن‌ها نداشته باشد. مثل جراحی و مامایی دام‌های بزرگ که تناسبی با شرایط جسمانی آن‌ها ندارد. در این میان بسیاری از آن‌ها بعد از ورود به این رشته تصورشان از این رشته تغییر کرده است و افزایش ورودی دانشگاه‌ها سبب شده تا شاهد بیکاری زیادی در این قشر باشیم. عده‌ای از آن‌ها اسیر برخی از شرکت‌های خصوصی می‌شوند و مجبورند در شرایط بدی ؛ با حداقل حقوق و در مواردی در غیر از تخصص خود کار کنند که این موضوع ‌شان دامپزشکی را پایین می‌آورد. من حتی دیده‌ام دامپزشکی کار بازاریابی انجام می‌دهد. همه این موارد سبب شده تا این سوال پیش آید که چرا این تعداد دختر در رشته دامپزشکی پذیرش می‌شوند؟
نظر شما اعمال سیاست‌های تناسب جنسیتی در پذیرش این رشته می‌تواند گره گشای این مشکل باشد؟
زمانی این طرح مطرح شد و قرار بود که دانشکده‌ها به این سمت حرکت کنند تا نیمی از پذیرش به دختران و نیمی به پسران اختصاص یابد. اما در شرایط مساوی نمی‌توان مانع از ورود دختران به این حرفه شد. به جای این موضوع می‌بایست در دبیرستان‌ها این رشته به دانش‌آموزان معرفی شود. در آن صورت حرفه دامپزشکی شناخته می‌شود و خیلی‌ها خودشان این رشته را انتخاب نمی‌کنند.
به نظر شما آموزش‌های دانشگاهی به چه میزان متناسب با نیاز بازارکار است؟
من اخیراً نامه‌ای به وزیر علوم نوشته‌ام و از ایشان خواهش کردم با توجه به نظر جمیع اساتید بزرگ دامپزشکی کشور در فرهنگستان علوم هم‌اکنون نیز تعداد دامپزشکان بیشتر از نیاز کشور است و تعداد فعلی دانشکده‌های دامپزشکی نیز بیشتر از نیاز کشور است و در این رابطه دانشکده جدیدی تاسیس نشود. پیشنهاد کردم نیمی از دانشکده‌ها به پژوهشکده تبدیل شوند تا اساتید در جهت تحقیق قدم بردارند و دانشجویان نیز به سمت علوم کاربردی هدایت شوند.
ضمناً فرهنگستان علوم طرحی را آماده کرده که براساس آن پیشنهاد شده آموزش‌های دامپزشکی در دو سال آخر کاربردی و تخصصی شده و گرایش در آن ایجاد شود. در آن صورت مثلاً دامپزشک برای موضوع خاصی تربیت می‌شود.
در این صورت فرد بعد از فارغ‌التحصیلی نیز تخصصی‌تر می‌تواند دنبال کار بگردد. بازارکار نیز تکلیف‌ خود را می‌داند که به دنبال چه نیرویی است. امروزه دامپزشک ما چون نمی‌تواند در جهت علاقه و رشته خود کار کند باعث شده به مشاغل دیگری روی آورد.
شما به تنوع مشاغل دامپزشکی اشاره کردید؟ در حال حاضر چه مشاغلی در این حرفه می‌توان در کشورمان تعریف کنیم که کمتر به آن پرداخته شده است؟
دامپزشکی در دنیا در دو بخش مهم دارد. یک بخش کارهای بالینی بوده و بخش دیگر کارهای تحقیقاتی است . در کشور ما به دلیل سهم کم بودجه تحقیقات در کلیه بخش‌ها سبب شده تا بازارکار مناسبی برای تحقیقات دامپزشکی نباشد. البته در مواردی کارهایی انجام می‌شود. همانند تحقیقاتی که در پژوهشکده رویان جهاد دانشگاهی انجام می‌شود و در آن دامپزشکان نیز همکاری دارند. در ایران برخلاف سایر کشورها به دلیل فرهنگی اصولاً عمده کار دامپزشکان در دام‌های بزرگ بوده، در صورتی که در دنیا بیش از 80 درصد کار دامپزشکان حیوانات خانگی است. اما در ایران به دلایل مختلف این رشته رشد نکرده است در حالی که جای کار بسیاری دارد.
در کشور می‌توانیم کلینیک‌های دامپزشکی را به پلی‌کلینیک و بیمارستان تخصصی حیوانات تبدیل کنیم. امااز همه این موارد مهم‌تر بخشی بوده که در کشورمان کمتر به آن توجه شده و آن نقش دامپزشک در بهداشت مواد غذایی است. در کارخانه‌های تولید مواد پروتینی و لبنی مسوول فنی باید دکتر دامپزشک باشد. حتی یک شعار جهانی در این رابطه داریم که می‌گویند از مزرعه تا چنگال یا میز غذا باید دامپزشکان حضور داشته باشند. فعال شدن این بخش می‌تواند اشتغال قابل ملاحظه‌ای برای دامپزشکان ایجاد کند. طرح دیگر دایر کردن شرکت‌های ممیزی دامپزشکی است که هم‌اکنون به صورت آزمایشی شرکت‌های ممیزی دامپزشکی دایر شده که در آن‌ها چندین دامپزشک مجوز از بخش دولتی می‌گیرند وکار ممیزی واحدهای عرضه مواد پروتینی، کشاورزی و... را انجام می‌دهد.
یا شهرداری ها باید در طرح جمع آوری سگ‌های ولگرد از وجود تیم دامپزشکی استفاده کنند که متاسفانه به این موضوع توجه‌ای نمی‌شود.
برنامه‌های سازمان نظام دامپزشکی را در توسعه اشتغال این حرفه چگونه ارزیابی می‌کنید؟
سازمان نظام دامپزشکی مسوول مستقیم اشتغال نیست ولی مسوولیت ساماندهی دامپزشکان را دارد و این انتظار صحیحی نیست که آن را مسوول اشتغال دامپزشکان بدانیم. البته در سال‌های اخیر به دلیل مصاحبه‌های مکرر مسوولان نظام دامپزشکی و وعده‌های بالاتر از انتظارات و توانایی‌های آنان باعث شده انتظارات از آن‌ها زیاد شود. مثل وعده ایجاد اشتغال 1000 دامپزشک یا بیان اینکه اگر وظایف تصدی‌گری به سازمان نظام دامپزشکی محول شود در عرض چند ما دامپزشک بیکار نخواهیم داشت! که این مسایل به واقعیت نزدیک نیست. چون اصلاً نظام اشتغال کشور توانایی ایجاد این میزان اشتغال برای دامپزشکان را ندارد. با این وجود هدف سازمان نظام دامپزشکی هدایت دامپزشکان به سمت اشتغال است . از کارهای قابل تقدیر سازمان نظام دامپزشکی می‌توان به پیگیری قانون تعرفه‌گذاری فعالیت دامپزشکان اشاره کرد. همچنین امیدوارم پیگیری قانون نظارت بهداشتی ماده 19 که در آن قطع رابطه مالی کارفرما و دامپزشک پیش بینی شده نیز عملیاتی شود که در آن صورت می‌توان به امنیت شغلی و رضایتمندی شغلی دامپزشکان امیدوار بود.
اما از کارهایی که کمتر به آن پرداخته شده ساماندهی و هدایت شغلی دامپزشکان است. به این معنی که دامپزشک حتی بعد از فارغ‌التحصیلی با جایگاه‌های شغلی خود آشنا نیست و جایگاه‌های محدودی از شغل خود سراغ دارد. در این رابطه می‌توان حتی از دوران دانشگاهی این مشاوره‌های شغلی را شروع کرد و مشاغل وجایگاه‌های شغلی این رشته را تعریف کرد. سازمان نظام دامپزشکی نیز یکی از وظایفش استانداردسازی و تعریف مشاغل است که اخیراً سازمان فعالیت‌هایی را در تعریف مشاغل شروع کرده است که امیدواریم ادامه پیدا کند.
مسوولان سازمان نظام دامپزشکی مدعی‌اند که با وجود این تعداد دام ما می‌توانیم تمام دامپزشکان کشور را مشغول به کار کنیم؟ شما در این رابطه چه نظری دارید؟
همانطور که اشاره کردم تعداد فعلی دامپزشکان خیلی بیشتر از نیاز کشور است. براساس واحدهای دامی نیز یک استاندارد جهانی تعریف شده که امروزه با همین تعداد فعلی دامپزشکان از استانداردهای جهانی نیز نیروهایمان بیشتر است. ضمن اینکه تراکم جمعیتی دامی کشور در نقاط مختلف کشور متفاوت است و توزیع دامپزشکان متناسب با این دام‌ها همخوانی ندارد و دانشکده‌ها براساس نیاز منطقه طراحی نشده‌اند.
شما وضعیت کاردانی‌های دامپزشکی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ما در دامپزشکی چندین مقطع داریم. عده‌ای با دو سال درس کاردان دامپزشکی می‌شوند با ادامه تحصیل می‌توانند کارشناسی علوم آزمایشگاهی دامپزشکی دریافت کنند. در حال حاضر در کشور به ازای هر یک پزشک دو نفر در سایر رده‌های دامپزشکی مشغول به کار است. اما به جرات می‌توان گفت در تمامی این رده‌ها تعداد فارغ‌التحصیلانمان بیش از نیاز بازارکار است. در این شرایط که دامپزشکان در بازارکار مشکل دارند مشکلات سایر رده‌ها بیشتر است. در این رابطه لازم است سازمان نظام دامپزشکی نسبت به ساماندهی این افراد به صورت ویژه قدام کند.
تسهیلات پرداختی به دامپزشکان چگونه است؟
متاسفانه تسهیلات مناسبی به دامپزشکان ارایه نمی‌شود. مثلاً با انعقاد تفاهم‌نامه‌ای مقرر می‌شود تا بانک‌ها تسهیلاتی به دامپزشکان برای دایر کردن و تجهیز مطب ارایه کنند، اما در عمل سود تسهیلات و بازپرداخت آن به قدری زیاد است که یک جوان فارغ‌التحصیل توانایی آن را ندارد آن را پرداخت کند.
به نظر من باید هم بانک‌ها و هم بخش دولتی به سمتی حرکت کنند که دامپزشک تسهیلات ارزان قیمت دریافت کنند .
اخیراً هم طرحی را نظام دامپزشکی با نام فاجد (فارغ‌التحصیلان جوان دامپزشکی) دنبال کرد که بر اساس آن همانند طرح کارورزی فرغ التحصیلان دامپزشکان مشغول به کار شوندکه متاسفانه استقبالی از این طرح نشد چون در 11 ماه دامپزشک در محلی با حداقل حقوق به طور مثال 200 هزار تومان باید کار کند که با توجه به نوع کار مورد قبول و استقبال دامپزشکان قرار نگرفت چون دامپزشکی از مشاغل سخت است این حقوق با نوع فعالیت همخوانی ندارد.
در پایان شما برای علاقه‌مندان ورود به حرفه دامپزشکی چه توصیه‌ای دارید و آن‌ها ابتدا چه خصوصیاتی را در خود ببیند و چه شرایطی را در نظر بگیرند تا این رشته را انتخاب کنند؟
اولین مورد علاقمندی به حیوانات و رشته دامپزشکی است. البته ممکن است فرد دامپزشکی بخواند و در این رشته مشغول به کار نشود و با حیوانات سر و کاری نداشته باشد ولی ماهیت این رشته کار با حیوانات است. نکته دوم باید بداند این رشته جزء رشته‌های سخت است و ممکن است در معرض بسیاری از بیماری‌ها قرار گیرد همانطور که خیلی از اساتید ما بارها به بیماری تب مالت و... مبتلا شده‌اند.
نکته آخر هم اگر کسی این رشته را انتخاب کرده است بداند با وجود تمام مشکلات بازارکار دامپزشکان جوان اگر خوب درس بخوانند با توکیل به خدا می‌توانند موفق شوند.

دانستنیهای ماست در گفتگو با دکتر دباغ مقدم

مرتضی جلیل نژاد ماسوله — Sun, 18 Jul 2010 08:26:32 GMT

تاکنون مطالعات زیادی درباره ماست انجام شده و تقریبا تمام اثرات مفید آن شناخته شده است. این ماده غذایی جزو اصلی سبد غذایی اکثر خانواده‌های ایرانی است؛ اما در اندازه‌های مختلف و با درصد چربی‌های گوناگون. اگر چه مواد مغذی موجود در شیر و ماست مشابه همدیگرند ولی برخی مواد معدنی مانند کلسیم در ماست، قابلیت دسترسی بیشتری دارند؛ چون در یک ترکیب اسیدی وارد بدن می‌شود. اما تفاوت‌های کوچکی ممکن است وجود داشته باشد که برای آشنایی بیشتر با آنها می‌توانید گفتگوی زیر را با دکتر آراسب دباغ‌مقدم، دامپزشک و متخصص صنایع غذایی، بخوانید....

آیا شیوه تولید ماست در صنعت با طریقه سنتی آن تفاوتی دارد؟عملا نه! تولید شیر در صنعت تفاوتی با تولید سنتی‌اش ندارد. در واقع پایه اصلی ماست همان شیر است. در سیستم سنتی، شیر را می‌‌جوشانند و علت جوشاندن آن، این است که تغلیظ شود و ماستی که از آن به دست می‌آید بافت مناسبی داشته باشد. در صنعت نیز این مرحله طی می‌شود. در سیستم سنتی ماست قبلی را به شیر اضافه می‌کنند که در اصل همان چیزی است که مایه ماست نامیده می‌شود و همان ماست قبلی است. در واقع دو باکتری مفید یعنی استرپتوکوکوس ترموفیلوس و لاکتوباسیل را با ماست قبلی وارد شیر می‌کنند.
در صنعت این دو باکتری به صورت آماده (به نسبت یک به یک) به شیر تغلیظ شده اضافه می‌شود، یعنی از ماست قبلی به شیر نمی‌زنند. بنابراین، باکتری‌ها آماده هستند و امکان کنترل آنها از نظر عملکردی بیشتر است. در سیستم سنتی ماست را مدتی داخل گرمخانه می‌گذارند تا این دو باکتری مفید رشد کرده و عطر، طعم و بافت مخصوص ماست را تولید کنند. در سیستم صنعتی هم همین کار را انجام می‌دهند اما توجه کنید که در سیستم سنتی این ماده را به طور دستی به سردخانه انتقال می‌دهند تا فعالیت باکتری بیش از حد نشده و ماست طعم ترش پیدا نکند. در صنعت منطقه تولید گرمایشی به طور اتوماتیک به منطقه سرمایشی تبدیل می‌شود و نیازی به تغییر مکان ماست نیست. تفاوت دیگر تولید ماست‌ها در صنعت و شیوه سنتی این است که در صنعت، کمی شیر خشک به ماست اضافه می‌کنند تا قوام ماست بیشتر شود.

نشاسته یا آرد چه‌طور؟ ممکن است این مواد هم به ماست اضافه شوند؟ اضافه کردن نشاسته و آرد نوعی تقلب در تولید ماست است. در استاندارد تولید ماست اضافه کردن هر ماده دیگر به غیر از آنچه ذکر شد جزو تقلب در تولید ماست به حساب می‌آید.
چرا برخی ماست‌ها ترش هستند و برخی دیگر، شیرین؟در فرهنگ شهرنشینی، مردم دوست دارند ماست شیرین بوده و قوام آن هم بهتر باشد. به اصطلاح وقتی قاشق به ماست می‌خورد، جای آن روی ماست بماند، در حالی که چنین ماستی، یک ماست طبیعی نیست. اگر ماست به صورت طبیعی تولید شود، کمی قوام آن کمتر است و این طور هم نیست که ماست نباید اصلا ترش باشد چون باکتری‌های موجود در ماست، اسیدلاکتیک تولید می‌کنند و این ماده کمی طعم آن را ترش می‌کند، پس ماست طبیعی کمی ترش است و ترشی آن هم از نظر تغذیه یک امتیاز است چون هم بهداشتی‌تر است و هم به جذب کلسیم موجود کمک می‌کند.
اما در بازار مصرف، گاهی نوع تقاضای مصرف‌کننده راه را برای تقلب باز می‌کند، یعنی تولید‌کنندگان ماستی تولید می‌کنند که مصرف‌کننده بپسندد و طبیعی نباشد. ترشی و شیرینی ماست کمی به باکتری‌هایی که در آن وجود دارند، مرتبط است، یعنی هم مقدار باکتری‌ها و هم مدت زمان و مکانی که ماست در آن نگهداری می‌شود و اینکه شرایط نگهداری آن چه طور بوده است، سبب ترشی و شیرینی ماست می‌شود. اگر ماست به مدت طولانی نگهداری شود یا با دمای بالا و بیش از حد مناسب و خارج از یخچال باشد، سریع‌تر ترش می‌شود اما گاهی به عنوان تقلب می‌توان موادی به ماست افزود که ترشی ماست را کاهش دهد. البته اگر مدت زمان خاصی از نگهداری ماست بگذرد، ممکن است طعم تلخی را در آن ایجاد کند که در این صورت دیگر قابل مصرف نخواهد بود. در ضمن، اگر فعالیت باکتری‌ها بیشتر از حد شود، ماست طعم ترشی به خود می‌گیرد.
علت آب انداختن ماست چیست؟ چرا با اولین قاشق معمولا سطح آب روی ماست را می‌گیرد؟آب انداختن ماست امری طبیعی است. آب ماست در واقع همان سرم شیر است. برخلاف اینکه خیلی‌ها این آب را دور می‌ریزند اما این ماده از نظر ارزش غذایی بسیار مفید است چون حاوی مواد پروتئینی و ویتامینی محلول در آب بوده و بهتر است که به جای دور انداختن خورده شود. در واقع، وقتی بافت ماست را با هر وسیله‌ای برش می‌دهیم، مقداری آب یا سرم از بافت این محصول لبنی خارج می‌شود.
نگهداری ماست در ظروف پلاستیکی اشکالی ندارد؟در کل، استاندارد ایران می‌گوید ظروف پلاستیکی به رنگ روشن و ترجیحا سفید و حتما دردار برای نگهداری ماست ضروری است. در حدود 10 سال پیش لبنیات مخصوصا ماست به شکل‌های امروزی نگهداری نمی‌شد. یک پلاستیک و یا کاغذ را با کش روی ظروف ماست قرار می‌دادند که حتی مدت‌ها این ظروف در مغازه می‌ماند و ممکن بود دچار آلودگی شود. تغییر ظروف به شکل امروزی همت وزارت بهداشت بود و به علت افزایش توقع مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان مجبور شدند که ظروف ماست را به ترتیب بهداشتی‌تری تغییر دهند تا خواسته مصرف‌کننده برآورده شود. قبلا حتی سطل‌ها و ظروف ماست به انواع شکل‌ها و رنگ‌های متفاوت بود اما الان ظروف ماست همه باید سفید و بهداشتی باشد. به عنوان یک قانون، هر ظرفی که با مواد غذایی در تماس است نباید به گونه‌ای باشد که از ظرف ماده شیمیایی وارد ماده غذایی شود. اسید معمولا با فلزات واکنش نشان می‌دهد ولی با پلاستیک نه.
ضمن اینکه اسیدلاکتیک اسید ضعیفی است و در حدی نیست که واکنش شیمیایی شدیدی ایجاد کند پس ریختن ماست در ظروف پلاستیکی استاندارد بلامانع است.
طول مدت ماندگاری ماست چقدر است؟ماست معمولا 10 تا 15 روز تاریخ نگهداری دارد. اغلب بعد از گذشت این تاریخ مشکلی ایجاد نمی‌کند، فقط کمی ترش‌تر می‌شود اما از نظر بهداشتی مشکل نخواهد داشت، چرا که همان ترشی از رشد میکروارگانیسم‌ها جلوگیری می‌کند. ماست تنها فرآورده سنتی است که مصرف‌اش چه در شهر و چه در روستا تفاوتی ندارد؛ البته در صورتی که پاستوریزه باشد.
آیا به ماست‌های میوه‌ای اسانس یا رنگ هم اضافه می‌کنند؟ماست‌های میوه‌ای که بیشتر در طبقه دسرها قرار می‌گیرند، از نظر تغذیه‌ای معمولا ارزش بالاتری دارند اما از آنجا که بعضی از بچه‌ها طعم ماست ساده را دوست ندارند، می‌توان آنها را تشویق به خوردن ماست میوه‌ای کرد. نکته مهم در مورد ماست‌های میوه‌ای این است که درصد چربی شان نسبت به ماست‌های معمولی بسیار بالاست و معمولا بین 20 تا 40 درصد چربی دارند. این چربی بیش از حد برای مصرف‌کننده عادی، چندان مناسب نیست و اگر قرار باشد هر روز این ماست چرب میوه‌ای را بخورند در درازمدت حتما با عوارضی مواجه خواهند شد. لازم به یادآوری است که در تولید ماست‌های میوه‌ای پوره میوه استفاده می‌شود و اسانس در تهیه آنها به کار نمی‌رود.
حرف آخر؟حرف آخرم در این زمینه درباره ماست‌های چکیده است که این ماست‌ها دارای انرژی بیشتری هستند. ماست اگر خیلی بماند، تلخ می‌شود که به علت فعالیت‌های آنزیم‌های موجود است که مصرف آنها اصلا صحیح نیست. در مورد ماست موسیر هم توجه به چند نکته اهمیت دارد. موسیرهایی که در تهیه ماست موسیر به کار می‌رود چون ضدعفونی شده و پاستوریزه نیستند و به عنوان منبع خارجی وارد ماست می‌شوند، ممکن است عوامل میکروبی به همراه داشته و مدت نگهداری محصول را کوتاه‌تر کنند. البته برخی کارخانجات موسیر پاستوریزه در تهیه ماست موسیر به کار می‌برند اما این موضوع عمومیت ندارد. اکثرا موسیر معمولی استفاده می‌شود و یکی از پیامدهای این موضوع ایجاد کپک‌زدگی است.

گفتگو با دانشمند جوان ایرانی

مرتضی جلیل نژاد ماسوله — Tue, 13 Jul 2010 08:40:04 GMT

طاهر قدیریان، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد در رشته تنوع زیستی است. او با کمک جامعه محلی حاشیه جنگل‌های حرای جزیره قشم توانست گامی موثر و پایدار در حفاظت از پرندگان زادآور در این منطقه بردارد به طوری که از سوی یونسکو به عنوان دانشمند جوان «انسان و کره مسکون» در سال 2009 انتخاب شد.
قدیریان در پاسخ به این‌که چگونه موفق به این کار شده است، کمک جامعه محلی منطقه را عاملی اصلی معرفی کرد. او در تحقیق خود در جنگل‌های حرا به کنترل موش سیاه، مهم‌ترین عامل تهدیدکننده تنوع زیستی در جهان پس از انسان، پرداخت و در تلاش است جنگل‌های حرا را آشیانه‌ امن همیشگی برای پرندگان زادآور سازد.

پروژه شما «حفاظت از پرندگان زادآور در جنگل‌های حرای قشم» بود، حفاظت در برابر چه عوامل تهدیدکننده‌ای مورد نظرتان بود؟

ما دو عامل تهدیدکننده در آنجا شناسایی کردیم که قابل کنترل بود، عامل تهدیدکننده دیگر، جزر و مد بالاست که عاملی طبیعی است و تحت تاثیر تغییر اقلیم جهانی به وجود آمده است و تحت کنترل ما نبود. اما دو عاملی را شناسایی کردیم که تحت کنترل بود و می‌شد روی آن کار کرد؛ یکی جوامع محلی بودند که ما باید آنها را با آموزش آگاه‌تر می‌کردیم و یکی دیگر هم، گونه‌های غیر بومی است، مثل موش سیاه، که هم شناسایی شدند و هم اثرشان تعیین و بعد از آن کنترل شدند.

آیا گردشگری هم جزو عوامل تهدیدکننده به حساب می‌آمد؟

گردشگری جزو عوامل نبود، افراد بومی که در جنگل‌های حرا اقدام به صیادی و حراچینی می‌کنند، گاها با کلونی‌های زادآوری مواجه می‌شدند و نه همه آنها، بلکه معدود افرادی از بین آنها بودند که برای خوردن اقدام به جمع‌آوری تخم‌ها می‌کردند، در صورتی که من با آنها که صحبت می‌کردم، می‌گفتند این تخم‌ها مزه خیلی بدی هم داشتند، ولی در هر حال گاها از روی ناآگاهی این کار را می‌کردند. اما بتازگی پس از آموزش‌هایی که دادیم، تاثیر این عامل بسیار کم شد و سطح تهدید آن پایین آمد.

یکی از عواملی که به آن اشاره کردید، موش سیاه است، این گونه‌های غیر بومی از کجا به ایران راه پیدا کردند؟

موش سیاه، همراه موش قهوه‌ای که در تهران هم زندگی می‌کنند، گونه‌های بومی ایران نیستند، در واقع موش سیاه، بومی شبه قاره هند و موش قهوه‌ای، بومی چین است، ولی این گونه‌ها، گونه‌هایی هستند با سازگاری بالا، همه چیزخوارند، با زادآوری بالا و در واقع سازگاری با انواع زیستگاه‌ها که توانستند سراسر دنیا را دربر بگیرند و در حال حاضر دومین عامل تهدیدکننده تنوع زیستی در دنیا هستند. با شروع کشتیرانی در دنیا، این گونه‌ها پخش شدند، ابتدا در سواحل بودند، سواحل و بنادر را در برگرفتند و کم کم با وسایل نقلیه مثل قطار و وسایل حمل بار توانستند در شهرهای دیگر پخش شوند، موش سیاه گونه‌ای است که علاوه بر شهر و محل مسکونی این امکان را دارد که در مناطق طبیعی هم گستره خودش را پراکنده کند و یک عامل تهدیدکننده برای منابع طبیعی و زیستگاه‌های ما می‌شود. موش قهوه‌ای خیلی وابسته به انسان است، موش سیاه می‌تواند این وابستگی را قطع کند و وارد منابع طبیعی شود. طبق پژوهشی که در تمامی جزایر اقیانوسی کار شده است و در سال 2010 نتایج آن منتشر شد، مشخص شد که موش سیاه بیشترین تاثیر را روی زادآوری پرندگان دریایی در سراسر جهان دارد، به طوری که اثرش از گربه‌هایی که به جزایر وارد شدند و حتی انسان هم بیشتر است.

چرا جنگل‌های حرا را به عنوان منطقه مورد مطالعه خود قرار دادید؟

سه گونه جنگل‌های پرتولید در جهان داریم؛ شامل جنگل‌های حاره‌ای یا جنگل‌های استوایی است که بیشتر آنها را به عنوان جنگل‌های خانواده آمازون می‌شناسیم، آبسنگ‌های مرجانی که ما در ناحیه‌هایی از خلیج فارس در اطراف جزیره کیش، داریم.

و همچنین اکوسیستم دیگری به نام پهنای گیاهی جنگل‌های مانگرو. این سه اکوسیستم در دنیا داری تولید بسیار بالایی در فاز سطح هستند و به همین سبب تنوع زیستی در این جنگل‌ها بسیار بالاست. ما درکشورمان، جنگل‌های حرا را در حاشیه خلیج فارس و دریا عمان داریم و بیشترین جنگل‌هایی که داریم، مابین جزیره قشم و سرزمین اصلی ایران، به نام مناطق حفاظت شده حرا یا ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا قرار دارد. این منطقه دارای چهار عنوان بین‌المللی است؛ ذخیره‌گاه زیست‌کره، تالاب بین‌المللی، منطقه مهم پرندگان و منطقه حساس دریایی است و همچنین دارای تک عنوان داخلی منطقه حفاظت شده است. من در مورد اهمیت آن فقط کافی است یکی از این عنوان‌ها را توضیح می‌دهم، اهمیت شیلاتی جنگل‌های حرا به قدری است که ماهی و میگو که ما در خلیج فارس صید می‌کنیم و روزی بسیاری از مردم ساحل‌نشین ما از آن تامین می‌شود، محل تخم‌ریزی و پرورش بچه‌های آنها، جنگل‌های حراست. چون این منطقه از لحاظ مواد غذایی غنی است، این مکان محل تخم‌ریزی و پرورش بسیاری از ماهی‌ها و میگوها می‌شود که پس از بزرگ شدن وارد خلیج می‌شوند و در واقع در آنجا صید می‌شوند. این یک چرخه است، اگر جنگل‌ها حرای ما از بین برود، در واقع شیلات ما در این منطقه هم از بین خواهد رفت.

جنگل‌های حرا در پهنه خلیج فارس و دریای عمان، به قشم ایران محدود می‌شود؟

ما در ایران نزدیک به 9 منطقه جنگل حرا داریم، ولی پراکندگی وسعت کاملاً متمایز است؛ در بوشهر یک هکتار جنگل حرا داریم، اما در جزیره قشم ده هزار هکتار جنگل حرا داریم. در کشورهای دیگر حاشیه خلیج هم ما زیر ده هکتار جنگل حرا داریم. 86 درصد، یعنی حجم بسیار بالایی از این جنگل‌ها، بین جزیره قشم و سرزمین اصلی ایران قرار گرفته است، که اهمیت این منطقه و لزوم توجه بیشتر ما را نشان می‌دهد.

پروژه شما چه مراحلی طی کرده است؟

پروژه از آنجا شروع شد که ما پس از مطالعه روی موش سیاه، به صورت تجربی متوجه تاثیر منفی آن، چه بر روی پرندگان و چه بر روی خود درختان حرا شدیم. اما از آنجایی که روی پرنده‌ها در جهان خیلی کار شده است، ما پرندگان زادآور را به عنوان گونه چتر در نظر گرفتیم. به طوری که ما اگر پرندگان زادآور را بتوانیم حفظ کنیم می‌توانیم کل این اکوسیستم و کل زیستگاه را حفظ کنیم. در مرحله اول آمدیم، با مطالعاتی که در منطقه انجام شده بود و صحبت‌هایی که با کارشناسان کردیم، دو عامل جمع‌آوری تخم توسط مردم و گونه‌های غیر بومی را به عنوان معیار برای شناسایی و عملکرد کارمان در نظر گرفتیم. ابتدا در سال 2008، با مطالعه منطقه علی رغم شرایط گرم و شرجی و بسیار جزر و مدی آن، یک سال به شناسایی پرندگان زادآور پرداختیم که این کار منجر به دو پایان‌نامه فوق لیسانس و هفت گونه زادآور در منطقه شد. در ابتدای سال 2009، قبل از شروع فصل زادآوری پرندگان دو مرحله کار آغاز شد، یک مرحله کار آموزش برای ماهیگیران، چون ماهیگیران بیشتر با جنگل‌های حرا سر و کار دارند و یک بخش دیگر هم کنترل موش سیاه به عنوان مهم‌ترین گونه غیربومی منطقه در یکی از جزایر منطقه که بیشتر کلونی‌ها در آنجا قرار داشت. ما توانستیم این دو سال را با هم مقایسه کنیم، یک سال بدون آموزش و بدون کنترل، چه تعداد گونه و چه میزان زادآوری و چه تعداد موفقیت در زادآوری داشتیم، یک سال هم در سال 2009 با آموزش و با کنترل موش سیاه، می‌خواستیم ببینیم چه تفاوتی ایجاد می‌شود. خوشبختانه آموزش نشان داد که بسیار موثر است و ما با آموزش جوامع محلی می‌توانیم از گونه‌هایی که لانه‌های آنها بسیار آشکار است و براحتی دیده می‌شود و معمولا آشیانه آنها توسط انسان صدمه می‌بیند، به حد بسیار زیادی از صدمه جلوگیری کنیم. در مورد موش سیاه، به این نتیجه رسیدیم که کنترل ما جواب داده است و باعث افزایش زادآوری پرندگان شده است، اما چون موش سیاه، قابلیت تولیدمثل و جابه‌جایی بسیار بالایی دارد، شناگر ماهری است و می‌تواند فواصل جزایر را طی کند، این کار نیازمند کاری مستمر و سالانه است و به صورت مقطعی نمی‌توان این کار را انجام داد. مثل سمپاشی در مزارع، شما یک سال انجام دهید، سال بعد دوباره آفت برمی‌گردد و باید دوباره سمپاشی صورت بگیرد. ولی آموزش را اگر دو سه سال ادامه بدهیم، می‌توانیم مطمئن باشیم که این در نسل‌های بعدی ادامه پیدا می‌کند؛ چه به صورت زبانی و چه به صورت انتشار و پخش راهنمای حفاظت از منطقه. اما برای موش سیاه باید برنامه‌ای از سوی سازمان‌های مربوط، مثل سازمان حفاظت محیط زیست مدون شود و این، جزیی از برنامه‌های کاری آنها قرار بگیرد.

آیا در مرحله پایش گونه‌های منطقه و در مرحله کنترل، شما تحت حمایت از طرف نهادها و سازمان‌های خاصی بودید، یا به صورت پژوهشی مستقل، مشغول به فعالیت شدید؟

در مرحله اول این کار بدون همکاری مردم محلی امکان‌پذیر نبود، چرا که منطقه بسیار وسیع و جزر و مدی است و دارای آب و هوای گرم و شرجی است که کار را بسیار سخت می‌کند، به همین سبب باید در مرحله اول از مردم محلی تشکر کنیم. در مرحله بعد از سازمان یونسکو، که در واقع حامی این کار بود و از این کار هم در سطح بین‌الملل هم به صورت مادی حمایت کرد، تشکر کنیم و سازمان حفاظت محیط زیست که در واقع متولی منطقه است و کمک‌های لجستیکی در منطقه کرد. همچنین سازمان حفاظت محیط زیست منطقه آزاد قشم، تشکر می‌کنم، چرا که با کمک آنها بود که توانستیم این کار را انجام بدهیم. اعضای فعال انجمن طرح سرزمین هم در این مطالعه، هم در قسمت پایش و هم در قسمت کنترل به ما کمک کردند.

نهادها و سازمان‌هایی که شما با آنها همکاری داشتید، آیا علاقه‌مند نیستند که پروژه شما را به عنوان عامل حفاظت از محیط زیست منطقه مورد حمایت قرار بدهند؟

ما با رایزنی‌هایی که کردیم قرار شده است که این پروژه، تحویل مردم محلی بشود، یک سازمان مردم‌نهاد (ان‌جی‌او) محلی تشکیل بشود و پایش سالانه در فصل بهار که زادآوری است توسط مردم انجام شود و سازمان حفاظت محیط زیست از این کار حمایت کند؛ چه حمایت مادی و چه حمایت معنوی. محیط زیست خود منطقه آزاد هم از این کار حمایت کرده است و درحال حاضر ما توسط افراد بومی در حال انجام پایش هستیم. اما بحثی که مانده، کنترل است که باید برای کنترل، یک ردیف بودجه‌ای در سازمان حفاظت محیط زیست برای این کار اختصاص یابد. همان‌طور که ما در سازمان حفاظت محیط زیست برای پارک‌های ملی، یک بودجه برای سرشماری، یک بودجه برای خرید علوفه و بودجه‌های عمرانی داریم، در این منطقه نیز بودجه‌ای اختصاص یابد که در کلونی‌ها هر ساله کنترل داشته باشیم.

شما به سبب این فعالیت‌تان که منجر به حفاظت از پرندگان زادآور در منطقه شد، برنده جایزه دانشمند جوان «انسان و کره مسکون» در سال 2009 از یونسکو شدید؟

در واقع یونسکو از سال 1989 میلادی به طرح‌های حفاظتی که با کمک جوامع محلی انجام می‌شود و باعث ارتقای سطح حفاظت و توسعه جامعه محلی می‌شود، این جایزه را اختصاص می‌دهد و این فعالیت هم باید چند بخش داشته باشد؛ یک بخش علمی باید داشته باشد و یک بخش حفاظتی اجرایی در منطقه. در این پروژه، همان‌طور که گفتم با انجام دو پایان‌نامه فوق لیسانس و چند مقاله علمی، هم توانستیم پاسخگوی بخش علمی باشیم و هم با مشارکت جوامع محلی توانستیم به حفاظت منطقه کمک کنیم، که این اصلی‌ترین رکن ذخیره‌گاه زیست‌کره است، به همین علت در سال 2009 این پروژه، دومین مقام طرح حفاظتی در دنیا را کسب کرد.

اشاره کردید به کار جوامع محلی به عنوان اصلی‌ترین رکن ذخیره‌گاه زیست‌کره؛ ذخیره‌گاه زیست‌کره چه تعریفی دارد و جوامع محلی چگونه نقش اصلی در آن دارند؟

در دهه 80 میلادی دنیا به این نتیجه رسید که حفاظت بدون جوامع محلی پایدار نیست. با سیم خاردار و قرق کردن نمی‌توانیم جایی را به صورت پایدار و مستمر برای آیندگان حفاظت کنیم. برای همین پس از تحقیقات بسیاری در سراسر جهان، پس از سی چهل سال حفاظت به این نتیجه رسیدند که ما باید مناطقی داشته باشیم که حفاظت توسط مردم محلی انجام شود و جوامع محلی هم توسعه پیدا کنند. اگر یکی از این دو انجام نشود، آن حفاظت پایدار نخواهد بود. برای همین شروع کردند به ایجاد شبکه ذخیره‌گاه زیست‌کره در سطح دنیا، اما تا ‌اکنون 9 منطقه در ایران توانسته است که این معیارها را پاس کند و به شبکه جهانی ذخیره‌گاه زیست‌کره بپیوندد، مثل پارک ملی گلستان، پارک ملی کویر، منطقه حفاظت شده ارژن و پریشان و منطقه حفاظت شده حرا. اما طبق معیارهایی که ذخیره‌گاه زیست‌کره دارد، یکی از مهم‌ترین معیارهای آن حفاظت با جوامع محلی است، اگر بخواهیم این را در ذخیره‌گاه زیست‌کره ایران بررسی کنیم، می‌بینیم که منطقه حفاظت شده حرا بهترین ذخیره‌گاه زیست‌کره ماست، چون این کار با توسعه مردم و حفاظت توسط مردم دارد انجام می‌شود. این منطقه، نیروهای اجرایی محیط‌بان به صورت دائمی ندارد و خود مردم این وظیفه را انجام می‌دهند. اما در باقی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران، این مهم هنوز جا نیفتاده است. در واقع مردم حاشیه، حفاظت از محیط زیست را عاملی دست و پاگیر برای خودشان می‌دانند.

چه عاملی باعث شده است که جامعه محلی در جنوب ایران، پیشگام حفاظت از محیط زیست باشند؟

من فکر می‌کنم، مهم‌ترین عامل این است که مردم محلی در روند زندگی‌شان متوجه شده‌اند که اگر این منطقه نباشد، آنها هم نخواهند بود و قبل از ایجاد سازمان‌هایی مثل محیط زیست، حتی در دهه‌های سی و چهل شمسی، خودشان در مقابل بیگانگان که از کشورهای اطراف می‌آمدند، حفاظت کردند. مردم مقیم در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس برای تهیه سوخت از جنگل‌های حرا به این جنگل‌ها می‌آمدند و باعث قطع درختان می‌شدند که مردم حاشیه‌نشین جنگل حرا به مقابله به آنها می‌روند که حتی در این راه، یکی از اهالی منطقه هم کشته می‌شود. این نشان می‌دهد، که این منطقه در بین جوامع محلی جایگاه خاصی دارد، هم از آن برای دام‌های خود بهره‌برداری می‌کنند و هم در کنار آن بهره‌برداری به گونه‌ای است که به منطقه آسیب نمی‌رساند و باعث از بین رفتن منطقه نمی‌شود. این الگو در ذخیره‌گاه زیست‌کره ما کمتر دیده ‌می‌شود، که باید تلاش کنند بقیه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ما هم به این الگو دست پیدا کنند.

چه برآوردهایی از توزیع پرندگان جنگل‌های حرا از چند دهه گذشته تا به امروز به صورت مستمر وجود دارد، که مشخص‌کننده تغییرات در تعداد گونه‌های منطقه و تعیین‌کننده گونه‌های منقرض شده یا تحت تهدید باشد؟

پایش مداوم در این منطقه نداشتیم. پایشی پنج شش ساله در ابتدای دهه هفتاد میلادی انجام شده است و پس از آن این کار متوقف شد. ما دوباره این کار را از سال 2008 شروع کردیم. نتایج مقایسه این سه سال پایش ما با پایش سه دهه پیش نشان می‌دهد که در بعضی از گونه‌ها کاهش داشتیم ولی خوشبختانه بعضی از جمعیت‌ها افزایش داشتیم. ما تلاش داشتیم، گونه‌هایی که کاهش داشتند را مثل کفچه نوک به همان جمعیت اولیه برگردانیم. ولی پایش مداومی در سی سال گذشته نبوده است.

در این سه سال چقدر از مردم محلی برای پایش استفاده کردید؟

در این سه سال همه پایش با جامعه محلی بوده است و اگر کمک آنها نبود پروژه قابل اجرا نبود و ما یک کار آموزشی کردیم که یک عده از جوان‌های علاقه‌مند به این کار را آموزش دادیم و آنها را با کار پایش آشنا کردیم. آنها با تجربه‌هایی که داشتند و با این آموزش‌هایی که دیدند، الان تبدیل شدند به پرنده‌نگرانی که هم می‌توانند به عنوان راهنمای پرنده‌نگری در منطقه کار کنند و هم افرادی هستند که می‌توانند پرندگان زادآور را پایش کنند و اطلاعات آنها را منتقل کنند. این کار همین حالا در منطقه انجام می‌شود و دیگر نیاز به حضور فیزیکی ما در منطقه نیست.

به گونه‌ها یا رکوردهایی هم برخوردید که پیش از این ثبت نشده باشد؟

ما گونه‌هایی را داشتیم که در فصل زادآوری در منطقه مشاهده شده بود، ولی مدارکی مثل آشیانه، تخم و جوجه را رویت نکرده بودند که توانستیم این کار را انجام بدهیم. چندین گزارش مشکوک از طرف مردم در منطقه بود که رفتیم آنها را پیدا کردیم. پرنده‌های خیلی کمیابی بودند مثل چاخلق هندی که روی تپه‌های شنی تخم می‌گذارند. همه اینها گزارش‌های جدیدی از منطقه بود.

آیا پروژه‌های حفاظتی شما به جنگل‌های حرا محدود می‌شود و انتخاب یک گونه خاص برای حفاظت، زیر نظر معیارهای خاصی برگزیده می‌شود؟

ما با انتخاب زیستگاه‌های حساس و گونه‌های چتر پروژه‌های حفاظتی را تعریف می‌کنیم. گونه‌های چتر، گونه‌هایی هستند که معمولاً در راس هرم غذایی قرار دارد و اگر آن گونه حفظ شود مابقی گونه‌ها و در نهایت کل اکوسیستم و زیستگاه زیر مجموعه این چتر حفظ خواهد شد. به طور مثال ما اگر پرندگان در حرا را حفاظت کنیم، زیر مجموعه آن، مکان آشیانه‌سازی به عنوان زیستگاهش است و زیر مجموعه آن انواع ماهی‌ها و سایر موجودات دریایی که تخم ریز هستند، حفظ خواهند شد. یعنی در واقع ما اگر گونه چتر را حفظ کنیم، زیر مجموعه آن حفظ خواهد شد. پروژه حفاظتی دیگری که در انجمن طرح سرزمین مشغول انجام آن هستیم، پروژه بلند مدت حفاظت از پلنگ ایرانی در پارک ملی بمو است و چهار سال است که این پروژه در حال انجام است. پروژه دیگری که بتازگی آغاز شده، پروژه حفاظت از گونه شنگ در دریاچه پریشان است. دریاچه پریشان هم خود یک ذخیره‌گاه زیست‌کره است. پروژه‌های دیگری هم در جنوب ایران به صورت شبکه پایش پستانداران دریایی است، که در فاز اول در جزیره قشم و در فاز دوم در استان هرمزگان و پس از آن در کل سواحل ایران قرار است انجام شود.

کار با جوامع محلی همیشه جذاب است، آیا خاطره‌ای به یادتان می‌آید که برای شما فراموش نشدنی باشد؟

خاطره خیلی خوبی که دارم، برمی‌گردد به این‌که ما توانستیم مصاحبه‌ای در مورد پرندگان با پیرمردی که نزدیک به صد سال داشت انجام دهیم. ایشان به همان لهجه خاص خودش اشاره کرد که من در زمان کودکی در حال راه رفتن روی شن‌ها بودم که زیر کف پایم خیس شد. نگاه کردم دیدم یک تخم پرنده، زیر پایم شکسته است. بعد ما جویای نشانی آن مکان شدیم، ما به آدرسی که داد رفتیم و دیدیم که این تخم، تخم چاخلق هندی بود که هنوز هم آنجا زادآوری دارد و در کل منطقه دو لانه مشاهده کردیم. این اولین گزارش مستند زادآوری این گونه در ایران بود. ما توانستیم از اطلاعاتی که پیرمرد صد ساله داشت استفاده بکنیم برای این‌که لانه‌های این پرنده را مشاهده کنیم. خود گونه مشاهده شده بود، اما لانه‌های آنها مشاهده نشده بود. لانه‌های آن روی شن قرار دارد. ولی با استتار بسیار بالا به گونه‌ای که نمی‌توان تخم را دید. این‌گونه بومی است و خاطره‌ای که این پیرمرد برای ما تعریف کرد برمی‌گردد به قبل از نیم قرن پیش، ولی اطلاعات مستند از آن نبوده است. شاید به سبب این‌که شرایط سختی دارد، کمتر محقق‌های ما به آنجا می‌روند و اکثر کارهای مطالعاتی حیات وحشی مثل پرندگان در نیمه شمالی کشور انجام شده است. ولی به سبب سختی کار، کمتر محققی به آنجا رفته است.

دامپزشکی و قوانین حقوقی و قضایی - یادداشتی از دکتر جعفرزاده

مرتضی جلیل نژاد ماسوله — Sat, 12 Jun 2010 10:16:13 GMT

اولین قانون در زمینه دامپزشکی مربوط به سال 1308 است. زمانی‌که هنوز واژه دامپزشکی وضع نگردیده و از واژه " بیطاری " به جای دامپزشکی استفاده می‌شد. این قانون در زمینه استخدام 2 نفر دکتر متخصص بیطاری از دولت فرانسه بوده، اما تا سال 1314 قانون و آیین‎نامه جدی در زمینه دامپزشکی مصوب نگردیده است. البته مابین سال‎های 1285 تا 1350، شاهد 19 مصوب در زمینه دامپزشکی بوده‎ایم...

حکیم مهر - دکتر حسن م. جعفرزاده دامپزشک و مؤلف کتاب مجموعه کامل قوانین و آئین‌نامه‌های دامپزشکی در یادداشتی اختصاصی برای نشریه حکیم مهر به تحلیل موضوع قوانین حقوقی و قضایی مرتبط با دامپزشکی پرداخته که ضمن تشکر از ایشان در اینجا برای اطلاع و استفاده عموم بینندگان محترم حکیم مهر بازخوانی می‌گردد :

" دامپزشکی و قوانین حقوقی و قضایی "

دکتر حسن م. جعفرزاده - مؤلف کتاب مجموعه کامل قوانین و آئین‌نامه‌های دامپزشکی

تحولات سریع و فزاینده ی تاریخ بشریت به خصوص قرن اخیر و پیشرفت سرسام آور علوم و فنون و شرایط اجتماعی دنیای امروز، علوم را به نحوی تغییر داده که رشته های مختلف علوم خردتر و خردتر شده و مقاطع تخصصی و فوق تخصصی ایجاد شده‌اند. رشته دامپزشکی نیز از این قاعده مستثنی نبوده اما علی رغم این ریز و ریزتر شدن در مقایسه با رشته های مشابه و همتراز خویش مثل پزشکی نتوانسته به نحو احسن به تخصصی کردن شاخه های خویش بپردازد.

در مقایسه ای بسیط می بینیم که یک دکتر دامپزشک عمومی در مقایسه با گروه پزشکی باید به اندازه یک دکتر داروساز، کارشناس علوم آزمایشگاهی ، دندانپزشک ، کارشناس بهداشت و کارشناس مواد غذایی در کار خویش مسلط باشد و در عین حال مثل یک پزشک باید طبابت دام را انجام دهد. این در حالی است که در رشته پزشکی هر یک از این شاخه ها مستقلا" دارای مقاطع تحصیلی بوده و هرکدام به عنوان رشته مجزا تدریس می شوند ولی در رشته دامپزشکی و مقطع دکتری حرفه ای به طور کلی همه این شاخه ها گنجانده شده است. جدای از این صرفا" در بعد طبابت، رشته دامپزشکی بسیار گسترده تر از رشته پزشکی است. چرا که مثلا" در مبحث فیزیولوژی , دامهای مختلف با هم متفاوت بوده و دانشجوی دامپزشکی باید علاوه بر مسلط بودن بر آناتومی و فیزیولوژی گروههای گوشتخوار، چند معده‌ایها ، تک سمی ها ، آبزیان و طیور , آناتومی انسانی را نیز به طور مقایسه ای یاد بگیرد تا طبابت تمامی این گروها را انجام دهد.

با این مقدمه قطعا" در چنین گستره وسیع حوزه‌ای، دامنه مسایل حقوقی و قضایی نیز گسترده بوده و از پیچیدگی خاصی نیز برخوردار خواهد بود.

نگاهی گذرا به تاریخچه تصویب آیین نامه‌ها و قوانین دامپزشکی کشور

از سال 1350 به بعد بود که به قوانین و آیین‌نامه‌های دامپزشکی در دولت و مجلس به نحو جدی‎‌تری نسبت به قبل پرداخته شد و به واسطه نیازی که حس می‌گردید در مورخه 4/3/1350 اداره کل دامپزشکی با تصویب مجلس سنا به سازمان ارتقا یافت.

در کل از سال 1285 ( اولین سال شروع به کار مجلس شورای ملی ) تا اوایل سال 1387 در حدود 311 مصوب اعم از قانون و آیین‌نامه مستقلا" یا در بطن دیگر قوانین سازمان‎ها و وزارتخانه‌ها در ارتباط با دامپزشکی به تصویب رسیده است که شرح مصوبات در مجاری مختلف قانونگذاری کشور به شرح جدول ذیل است:

نگاهی به قوانین موجود در زمینه دامپزشکی با تفکیک مجاری قانونگذار

ردیف	نام نهاد	تعداد قوانین با ذکر کلمه دامپزشکی در تیتر قانون	تعداد قوانین با ذکر کلمه دامپزشکی در متن قانون	تجمیع قوانین	تاریخ آمار گیری قوانین		اولین قانون با اصطلاح بیطاری یا دامپزشکی در تیتر آن	اولین قانون با اصطلاح بیطاری یا دامپزشکی در متن آن
ردیف	نام نهاد	تعداد قوانین با ذکر کلمه دامپزشکی در تیتر قانون	تعداد قوانین با ذکر کلمه دامپزشکی در متن قانون	تجمیع قوانین	از تاریخ	تا تاریخ	اولین قانون با اصطلاح بیطاری یا دامپزشکی در تیتر آن	اولین قانون با اصطلاح بیطاری یا دامپزشکی در متن آن
1	مجلس	11	113	124	18/6/1285	24/6/1387	24/7/1314	16/3/1308 بیطاری
2	هیات وزیران	39	143	182	21/11/1357	8/7/1387
3	قوه قضاییه	2	2	4	18/8/1359	25/7/1387
4	شورایعالی انقلاب فرهنگی	3	11	14	27/9/1363	12/6/1387
5	شورای اقتصاد	0	7	7	18/12/1380	22/12/1385
6	شورای عالی اداری	0	5	5	24/8/1369	18/4/1386
7	آراء وحدت رویه دیوان عدالت اداری	6	24	30	22/9/1361	2/7/1387
8	آراء وحدت رویه دیوان عالی کشور	1	0	1	27/7/1323	24/1/1387
9	شورای انقلاب	0	4	4	29/11/1357	30/4/1359
10	مجمع تشخیص مصلحت نظام	0	2	2	4/12/1366	6/7/1387
جمع کل		62	311	373

نگاهی به تعداد مصوبات موجود در قوانین کشور در برخی از حرف

( با مبنا فرض کردن تعداد تکرار هر کلمه فرض شده به عنوان یک قانون )

کلمه	از تاریخ	تا تاریخ	نوع جستجو	در تیتر	در متن	مجموع
پلیس	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" پلیس" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	36	279	279
معلم	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" معلم" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	192	814	814
دامپزشک	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" دامپزشک" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	62	311	373
پزشک	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" پزشک" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	4325	1350	4325
محیط بان	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" محیط بان" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	2	17	17
خلبان	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" خلبان" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	14	94	94
مهندس کشاورزی	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" مهندس کشاورزی" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	1	10	10
ماما	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" ماما" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	12	401	401
قاضی	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" قاضی" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	93	2455	2455
سفیر	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" سفیر" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	9	133	133
پرستار	18/6/1285	25/7/1387	کلمه" پرستار" با جستجو هوشمند در تیتر و متن قانون	26	174	174

اگر چه در جدول بالا نمی توان مثلا" کلمه ی سفیر و قاضی را صرفا " در معنی حرفه قلمداد نمود و باز اگر چه نمی توان انتظار داشت که تکرار کلمه پلیس برابر با خلبان و هم اندازه باشد ولی حداقل می توان دو کلمه " دامپزشک " و " ماما " را در معنی حرفه تلقی نمود و تکرار هر یک را به معنی قانونگذاری در آن زمینه فرض کرد .

با توجه به حوزه کاری دامپزشک و از طرفی با توجه به اینکه دیگر قوانین مشترک حرفه مامایی در قالب دیگر قوانین مربوط به حوزه وزارت بهداشت و درمان هم می تواند طرح شده باشد انتظار می رود که قوانین "دامپزشکی " بیش از رشته " مامایی " باشد.

اما با این اوصاف در زمینه " ماما " 401 مورد و در زمینه " دامپزشک " 373 مورد قانون را شاهد هستیم.

نواقص و عدم کار کارشناسی در پاره‎‌ای از مصوبات :

در بررسی برخی از مصوبات مجلس یا هیات دولت به نواقصی برمی‌خوریم که حاکی از عدم انجام کار کارشناسی لازم در طرح موضوع بوده است. در ادامه و در زمینه ماده " بهداشت " بعنوان نمونه به بررسی علل نواقص موجود می‌پردازیم.

علل بروز و پیشامد این نواقص :

الف - عدم آشنایی کامل قانونگذار به حوزه علم دامپزشکی : اگر چه کمیسیون‌های ویژه‌ای در مجلس و مشاوران در ساختار دولت در تنظیم لوایح و طرح‎ها فعالیت دارند که در زمینه‎های مختلف نظرات کارشناسی خویش را به هیئت دولت یا نمایندگان مجلس ارایه می‌دهند، اما به هر حال از وزیران و نمایند گان مجلس در ادوار مختلف کمتر کسی بوده که تحصیلات دامپزشکی داشته و در مقایسه با رشته‎های مشابه مثل پزشکی کمتر وزیر یا نماینده ای با تحصیلات دامپزشکی به هیات دولت یا مجلس راه یافته است. حداقل در هیات دولت و تقریبا" در همه ادوار یک پزشک بعنوان وزیر بهداشت به جهت صدارت وزارتخانه " بهداشت و درمان " این خلاء را در رشته پزشکی پوشش داده است.

ب - هنوز در دید عوام و حتی خبرگان کشور بر عکس تمام ممالک پیشرفته در عرصه وزارت و نمایندگی، دامپزشکی به عنوان یک علم پایه با گستردگی حوزه اش جا نیفتاده است.

ج - گستردگی وظایف دامپزشکی : گستره وسیع علم دامپزشکی سبب گردیده که قانونگذاران در حوزه قانون‌گذاری اشراف لازم در حوزه دامپزشکی نداشته باشند.

د - جنبه روانشناسی در مردم در انتخاب یک نفر متخصص در امور مربوط به حیوانات به مناصب اداره امور بشر : مردم به جهت صورت مساله، موضوع و ارتباط کاری دامپزشک با حیوانات به جهت سوء برداشت و اثر روانشناسی به انتخاب دامپزشک بر مسند مسایل سیاسی یا نمایندگی و قانونگذاری چندان رغبت نشان نمی‌دهند.

علل بروز مشکلات قضایی در کار عملی واجرایی :

- گستردگی رشته ی دامپزشکی

- عدم وجود قوانین کامل در حوزه رشته دامپزشکی

- عدم وجود مجموعه قوانین مدون مربوط به هر رشته در دسترس مراجع قضایی جهت مستند نمودن تصمیمات

- عدم آگاهی مراجع ذی‌صلاح نسبت به وظایف دامپزشکی در کنترل و تضمین بهداشتی فرآورده‌های خام دامی

- عدم آگاهی مردم نسبت به وظایف دامپزشکی در کنترل و تضمین بهداشتی فرآورده‌های خام دامی

پیشنهادات :

1 – پیش بینی و گنجاندن واحد درسی به نام " حقوق و اخلاق دامپزشکی " در دوره دانشگاهی

2- ایجاد " رشته تخصصی حقوق و اخلاق دامپزشکی " در رشته‎های تخصصی دامپزشکی

3- گنجاندن واحد درسی " پلیس حیوانات " در دوره دانشگاهی

4 – گردآوری قوانین موجود در عرصه دامپزشکی و تسریع در قرار دادن قوانین موجود در اختیار خانواده دامپزشکی

5 – تشکیل کمیته مشاوره حقوقی : تشکیل دادن کمیته حقوقی - و نه در حد مشاور - وابسته به نظام دامپزشکی یا حتی جامعه دامپزشکان و کار کارشناسی روی موضوعات و مدون کردن خواسته‌های دامپزشکی و ارایه نتایج به قانونگذاران جهت طرح در مبادی قانونگذاری

6 – استقرار واحد قضایی یا نماینده قضایی حداقل در ادارات کل دامپزشکی به جهت تسریع در روند اقدامات قضایی به جهت نیاز و ضرورت رسیدگی سریع در امور بهداشتی جامعه

7 – تفکیک شاخه‎های بهداشتی اماکن ، مواد و فرآورده‌های خام دامی مانند رشته علوم آزمایشگاهی دامپزشکی و ایجاد رشته یا رشته‌های متمایز دانشگاهی در زمینه‌های مذکور با قید زیر مجموعه رشته دامپزشکی

8 – تلاش برای ارتقای سازمان دامپزشکی به سطح وزارتخانه یا انتقال این سازمان زیر نظر نهاد ریاست جمهوری مانند سازمان تربیت‌بدنی یا سازمان حفاظت محیط زیست به دلیل غیر مرتبط بودن با وزارت جهاد کشاورزی (چرا که حداقل طیور دومین صنعت سرمایه‌گذاری بعد از صنعت نفت در کشور به شمار می رود و علاوه بر آن از قدیم الایام حرفه اکثریت و اصلی مردمان این مرز و بوم را دامداری تشکیل داده و زعامت این پتانسیل جایگاهی به مراتب قدرتمندتر نظیر یک وزارتخانه مستقل دامپزشکی را می‌طلبد)

9- در اختیار قرار دادن مجموعه قوانین مرتبط با این حوزه به طور مستقل در اختیار مراجع قضایی

10 – آگاهی‌بخشی و آموزش به مردم در زمینه وظایف حاکمیتی سازمان دامپزشکی

مشروح گفتگو با دکتر دستور درباره تب برفکی

مرتضی جلیل نژاد ماسوله — Wed, 5 May 2010 14:14:02 GMT

خبرگزاری مهر گفتگویی در خصوص تب برفکی با رئیس سازمان دامپزشکی کشور انجام داده و همچنان بر معرفی ایشان به روال سابق (نظیر آنچه در مورد دکتر نوروزی هم انجام می شد و سازمان دامپزشکی هم استقبال می کرد) بعنوان معاون وزیر جهاد کشاورزی (در صورتی که رئیس سازمان دامپزشکی متأسفانه معاون وزیر نیست!) اصرار می‌ورزد.

مشروح این گفتگو به شرح ذیل است :

معاون وزیر جهادکشاورزی با تشریح زوایای پیدا و پنهان بیماری تب برفکی و تاکید بر اینکه بیماری تب برفکی یک بیماری "بسیار عفونی و به شدت واگیردار" است، گفت: امکان کنترل این بیماری در 10 سال آتی ( سال 2020 میلادی) میسر خواهد شد.
دکتر سید محسن دستور در خصوص بیماری تب برفکی و روشهای کنترل و مبارزه با این بیماری در کشور گفت: رسیدن به حداقل سطح پوشش مایه کوبی 75 درصد جمعیت دامی حساس کشور(گاو و گوساله، گوسفند و بز) در فواصل زمانی مشخص هر4 یا 6 ماه یکبار براساس بار ویروسی و وضعیت اپیدمیولوژیک بیماری درحداقل زمانی ممکن (حداکثریک ماه) با استفاده از واکسن مناسب به لحاظ کمی و کیفی توسط نیروهای اجرایی کارآمد و آزموده و تداوم آن به مدت 5 سال، توام با رعایت دو بند دیگر اقدامات کنترلی بیماری به نحویکه میزان رخداد بیماری درحد پایین نگه داشته شده و همزمان برنامه ریزی در راستای ایجاد مناطق پاک از بیماری باید دردستورکار قرارگیرد.

وی اظهارداشت: در فازسوم پروژه (EUFMD ) کمیسیون اروپایی تب برفکی، ایجاد مناطق و استانهای پاک در دستور کار قرارخواهد گرفت و با استفاده از توان اجرایی نیروهای آموزش دیده و تامین واکسن مناسب داخلی و یا وارداتی امکان کنترل بیماری در10 سال آتی یعنی در سال 2020 میلادی برنامه ریزی شده و میسرنیز واهد شد و کنترل رخدادهای بیماری بدون رعایت اصل اول که همان اقدامات بهداشتی- قرنطینه ای است، غیرممکن است.

عامل بیماری تب برفکی

معاون وزیرجهاد کشاورزی عنوان کرد: ویروس عامل بیماری از جنس پیکورنا ویروسها بوده که دراین جنس 7 سروتایپ قراردارند و ماهیت این ویروس که از نوع RNA ویروس است تغییرات شدید آنتی ژنتیکی است که سبب پیدایش واریانتهای جدید و حتی به وجود آمدن ساب تایپهای جدید در هرسویه می شوند و با جابه جایی دام ویروسها به سایر نقاط گسترش می یابد.

توجیه مبازره با تب برفکی

وی با بیان اینکه بیماری تب برفکی یک بیماری بسیارعفونی و به شدت واگیردار است، افزود: وجود این بیماری به لحاظ شدت خسارات اقتصادی یکی از موانع اصلی در تامین بهداشت و تولید دام وهمچنین فرآورده های دامی و تجارت دام محسوب می شود.

دستور خاطرنشان کرد: این بیماری سبب کاهش شدید تولید دام شده و نقش اساسی در تجارت دام و فرآورده های خام دارد.

وی افزود: کلیه دامهای زوج سم از جمله گونه های نشخوارکنندگان اهلی همچون گاو، گاومیش، گوسفند و بز مورد هدف ویروس عامل بیماری قرار دارند و شدت واگیردردامهای حساس بسیار بالا و تا 100 درصد است، ولی میزان مرگ ومیرپایین و به طورعمده دامهای جوان را دربرمی گیرد.

رئیس سازمان دامپزشکی کشور با بیان اینکه تشخیص و اعلام نتایج آزمایشگاهی استرین های جدید تب برفکی توسط آزمایشگاه مرجع بین المللی صورت می گیرد، گفت: استرینA05 AFG07 در25 دیماه سال گذشته ازاستان آذربایجان غربی جدا شد که با استرین قبلی این تحت سویه که درسالهای 86 و 87 از برخی از کانونهای بیماری جدا شده بود از نظرآنتی ژنتیکی تفاوت داشت.

گسترش تب برفکی با تردد دام دراستانهای کشور

وی تصریح کرد: استرینO india 2001 در28 دیماه سال 88 از نمونه ارسالی از شهرستان بم جدا شد؛ البته به دلیل عدم وجود این تحت سویه درواکسن مورد استفاده تاثیرواکسیناسیون درکنترل بیماری به طورکامل مناسب نبوده، به نحویکه درشرایط فعلی حتی پس از واکسیناسیونی که ازابتدای دیماه با شیوع بیماری آغاز شد و درمواقعی شکست تیترایمنی درگله های مایه گوبی شده را شاهد بودیم، احتمال می رود استرین های مذکوردربیشتراستانهای کشوربا تردد دام گسترش یافته است.

دستور اظهارداشت: براساس اعلام آزمایشگاه مرجع بین المللی تشخیص بیماری تب برفکی نتایج یک نمونه ارسالی از کشور پاکستان به آزمایشگاه مذکورAsia1 است و سوش موجود در واکسن توانایی ایجاد مقاومت برعلیه آن را ندارد.

نقاط ضعف در کنترل تب برفکی

وی نداشتن پشتوانه قانونی و آئین نامه اجرایی مصوب درکنترل تب برفکی و طرح ملی فراگیری کشوری را از ضعفهای موجود برای کنترل این بیماری خواند و افزود: ورود دامهای قاچاق از مرزهای کشوربه خصوص مرز شرقی، ضعف اجرایی سیستم قرنطینه – بهداشتی در امر کنترل تردد دام به خصوص در مواقع بروز بیماری، عدم ضابطه مندی جابه جایی و تردد دام درکشور و تردد بدون مجوز بهداشتی حمل دام همچنین مدت کم ایمنی زایی واکسن موجود از دیگر ضعف ها در این ارتباط است.

معاون وزیرجهاد کشاورزی فقدان امکانات آزمایشگاهی مناسب جهت کنترل کیفی واکسنهای تولید داخل و وارداتی، عدم توانایی تعیین سریع تحت تیپهای ویروس درگردش در دامهای مبتلا به منظور کنترل مداوم واکسن تولیدی، محدودیت تولید داخلی واکسن، وجود جمعیت دامی قابل توجه عشایری در گردش، ضعف سیستم های مدیریتی – بهداشتی دامداریها وعدم اجرای مناسب اصول امنیت زیستی دراغلب واحدهای دامداری را از دیگر نقاط ضعف اعلام کرد.

وی در ادامه با اشاره به نقاط ضعف دیگری خاطرنشان کرد: عدم استقرار دامپزشک اختصاصی در کلیه دامداریهای صنعتی به عنوان مسئول فنی- بهداشتی برای برنامه ریزی و اجرای اصول امنیت زیستی، نبود رقیب داخلی در تولید واکسن تب برفکی، نزدیکی موسسه تولید واکسن به مجتمع های دامداری صنعتی استان تهران که درصورت فرار ویروس خود می تواند درانتشار بیماری و شکل گیری اپیدمی ها موثرباشد.

نقاط قوت بیماری تب برفکی در کشور

دستوراجرای برنامه مایه کوبی همزمان و سراسری تب برفکی طی سنوات برنامه چهارم و موفقیت نسبی آن درکنترل موارد کانونی بیماری، همکاری با کمیسیون اروپایی تب برفکی در اجرای بهینه سازی سیستم سرویلانس بیماری و تداوم اجرای نقشه راه در راستای کنترل بیماری درمنطقه را از نقاط قوت وجود این بیماری خواند.

وی عنوان کرد: برداشت قدمهای اولیه مبنی برمرکزیت ایران جهت پروژه بین المللی مراقبت منطقه ای بیماری تب برفکی با همکاری کمیسیون اروپایی تب برفکی اتحادیه اروپا و فائو، وجود سیستم اطلاعات جغرافیایی بیماریهای دامی همراه با شبکه سراسری GIS ، وجود موسسه تولیدکننده واکسن لاین بیماری درداخل کشورو نیز بخش خصوصی متقاضی امرتولید واکسن در کشوراز نقاط قوت این بیماری در کشور است.

کنترل بیماری تب برفکی

معاون وزیرجهاد کشاورزی کنترل بیماری تب برفکی را بسیار مشکل خواند و گفت: عوامل مختلفی کنترل این بیماری را بسیار مشکل و همراه با هزینه های کلان کرده است.

وی افزود: به طورکلی کنترل بیماری بر پایه سه اصل انجام اقدامات بهداشتی و قرنطینه ای به منظور جلوگیری از ورود ویروس تب برفکی و به خصوص تیپ های جدید وغیربومی، مراقبت بالینی و سرولوژیکی به منظور شناخت تغییرات بیماری و ماهیت سویه های درگردش همچنین واکسیناسیون و ایجاد پوشش ایمنی دردامهای مورد هدف با استفاده از واکسن کشته لازم الاجرا است و مکمل یکدیگر توصیه می شود.